Fıkıh dersleri

AHMET SABAN

Cemaatle Namaz Kılmak...

Cemaate imamlık yapacak olan kişide şu özelliklerin bulunması gerekir. Müslüman olmak, akil–Baliğ olmak, erkek olmak, namaz kıldırabilecek kadar Kur'an ayetlerini ezberlemiş olmak, namaz kıldıramayacak derecede özürlü olmamak:

Cemaatle namaz kılmak dinimizin müminlere açmış olduğu geniş bir rahmet kapısıdır. Özellikle değişen hayat şartları ve çoğalan nüfus ile şehirlerin alabildiğine büyümesi karşısında, müminlerin birbirleriyle görüşme, sohbette bulunma, bir araya gelip din ve dünya işlerini çözme imkânı azalmıştır. Bir de emeklileri düşünecek olursak, belli bir hayat düzeyinden kopup, toplum arasında yalnızlığa itilmişlerdir. Bütün bu boşlukları cami ve cemaat doldurmaktadır.
Günde beş vakit camiye gelmek, hem ruha bir ferahlık ve zindelik kazandırır, hem birçok sıkıntıları atma imkânını verir, hem de müminlerin görüşme ve tanışma, dertleşme ve fikir alışverişinde bulunmasını sağlar.
Cemaat halinde kılınan namazda başlıca iki ana unsur mevcuttur:
1–İmam ve İmamet
2– Cemaat

İMAM VE İMAMET
İmamın sözlük anlamı; önder, lider, söz sahibi kimse demektir. Dini kavram olarak ise imam, herhangi bir namazı topluca kılmak isteyenlerin önüne geçip en güzel ve en doğru biçimde kıldıran kimse, yani ibadette kendisine uyulan kişi demektir. Namazı topluca kıldırmaya da "imamet" adı verilir.

İMAMDA
BULUNMASI
GEREKEN
ÖZELLİKLER:
1.Müslüman olmak:
Müslüman olmayan veya inancı bozuk olan kimsenin kıldırdığı namaz caiz değildir.
2. Akil–Baliğ olmak:
Yani, deli olmamak ve erginlik çağına gelmiş olmak. Deli ve henüz erginlik çağına gelmeyen çocukların namaz kıldırmaları caiz değildir.
3.Erkek olmak:
Kadının, erkeklere imam olması caiz değildir.
4.Namaz kıldırabilecek kadar Kur'an ayetlerini ezberlemiş olmak:
Namazın sahih olabileceği derecede Kur'anı Kerim'den bir miktar ezbere bilmeyen kimse namaz kıldıramaz.
5.Namaz kıldıramayacak derecede özürlü olmamak:
Zira özür sahibi bir kimsenin, özürlü olmayanlara imam olması caiz değildir.

İMAM'DA BULUNURSA ,“NURUN ALA NUR” OLACAK ÖZELLİKLER..
İmam olacak kişide yukarıda sayılan şartlardan başka, bazı özellikler de aranır, onlar da şunlardır:
1–Cemaat içinde namazın hükümlerini başkalarından iyi bilmek. Mesela, kıraatin uzatılması ya da kısaltılmasının gerekli olduğu yerler konusunda sünneti uygulayabilme ve benzeri namaz hükümlerini, tereddüt etmeden bilen kimselerin imamlığı, başkalarına tercih edilir.
2–Kıraatin farz, vacib ve sünnet miktarlarını bilip uygulayabilmek.
3–Kur'an–ı Kerim'i cemaatin içinde bulunan diğer cemaatten daha fazla ezberlemiş olmak.
4–Dini hükümleri hafife almamak ve sünnete bağlı olmak
5–Açıktan günah işlememek ve diğerlerinden daha fazla haramlardan sakınmak
6–Diğer üstün özelliklerle birlikte, cemaatin içinde saygı değer bir yaşlı olmak, cemaat tarafından nefret edilmemek. Zira cemaat tarafından nefret edilen bir kişinin imamlık görevini yürütmesi hiçbir anlam ifade etmez.
7–Güzel ahlâkı ve dürüstlüğü ile herkesin dikkatini ve sevgisini kazanmış olmak.
8–Geçmişi temiz ve güzel sesli olmak.
9–Kıyafeti düzgün olmak: Toplumun önüne geçip imamlık yapacak kişinin, özellikle elbise temizliğine dikkat etmesi, halkı kendisinden soğutacak kılık ve kıyafetten sakınması gerekir. Çünkü eski bile olsa temiz ve düzgün kıyafet cemaatin de çoğalmasına sebep olur.

İMAMLIK YAPMASI MEKRUH OLAN KİŞİLER

İmamlık yapabilmek için gerekli bütün şartlara sahip oldukları halde imamlık yapmaları mekruh olan kimseler şunlardır:
1–Cemaatin içinde imamlık yapabilme şartlarına sahip bir kişinin bulunması halinde, âmânın (iki gözü kör olan kimsenin) imam olması mekruhtur.
2–İmamlık şartlarına sahip bir kişi bulunduğu halde, henüz sakalı çıkmamış, küçük yaşta birinin imamlığı mekruhtur.
3–İmamlığa ehil kişiler varken ehil olmayan kimselerin imamlık yapması mekruhtur. Cehalet ve ahlâki kusurlar ehliyetsizlik sayılır. Babası belli olmamak yani, veledi zina olmak aynı hükümdedir.
4–Cemaati bıktıracak şekilde namazı uzatmak mekruhtur.
5–Cemaati tiksindirici bir kıyafetle, kirli bir elbise ile namaz kıldırmak mekruhtur.
6–Laûbali, hafif meşreb, bid'atçı, açıktan günah işleyen ve benzeri kimselerin de imamlık yapmaları mekruhtur.(1)

CEMAAT
Cemaat: namaz gibi çok önemli bir ibadetle daha fazla sevap kazanmak için belirli bir düzen ve disiplin içinde imama uyarak saflar halinde namaz kılan Müslüman topluluğudur.

CEMAATİN İMAMA
UYMASININ
ŞARTLARI
1–Cemaat namaza dururken, hem namaz kılmaya, hem de imama uymaya niyet etmelidir.
2–Cemaat imamdan geride durup, onun hizasına veya önüne geçmemelidir.
3–İmamın namazı mertebe bakımından cemaatin namazından aşağı olmamalıdır. Bu sebeple farz kılan kişi, nafile kılan imama uyamaz. Ancak bunun aksine nafile kılan kişi, farz kılan imama uyabilir.
5–İmam ve cemaat aynı farzı kılıyor olmalıdır. Mesela; biri öğle namazının farzını kaza ediyor, diğeri ikindi namazının farzını kaza ediyor ise veya birisi bugünün öğle namazını, diğeri dünün öğle namazını kaza ediyor ise birbirlerine uyamazlar.
6–İmamın hemen arkasında kadınların safı bulunmamalıdır. Yani, erkek cemaat, kadın cemaatin arkasında saf tutmamalıdır.
7–İmam ve cemaatin arasındaki mesafenin makul uzaklıkta olması gerekir. Aksi takdirde mesela, aralarında bir ırmak veya yol bulunması gibi aşırı uzaklıkta, imama uyma sahih olmaz.
Farz dışındaki namazlar, binek üzerinde kılınabildiği gibi, cemaatle de kılınabilir. Farz olmayan bir namaz cemaatle kılınacaksa, birinin binek üzerinde, diğerinin yaya olması veya farklı bineklerde olmaları durumunda imama uyma sahih olmaz.
8–İmamın tekbirini duymaya engel olacak bir perde, duvar bulunmamalıdır. Aradaki duvar, hoparlör veya aradaki aktarıcılar sayesinde imamın tekbirlerinden haberdar olmayı engellemiyorsa bu takdirde imama uyma konusunda herhangi bir problem olmaz.
9–Bir kimse başka mezhepten birine uyabilir. İmamın kendi mezhebindeki şartlara aykırı bir davranış içinde bulunup bulunmadığını araştırması gerekmez. Normal olan durum budur. Fakat uyduğu kişi de kendi mezhebine göre abdesti bozan bir durumun ortaya çıktığını bilen kişinin, o imama uyması sahih olmaz. Mesela; Şafii bir imamın elinin kanadığını gören, daha sonra onun gidip abdest tazelemediğini de yakinen bilen kişinin, o imama uyması sahih olmaz. Çünkü kan akması Şafii mezhebine göre abdesti bozmaz. Fakat Hanefi mezhebine göre bozar. Bu durumu kesin olarak görüp bildikten sonra ona uyması sahih olmaz. Uyacak kişi bu durumu yakinen bilmiyorsa tahmine göre davranmayıp imamı uyarabilir.
Abdestli cemaatin teyemmümlü imama, ayaklarını yıkayan cemaatin ayaklarını mesh eden imama, ayakta olan cemaatin oturan imama, ima(işaret) ile namaz kılan cemaatin ima ile namaz kılan imama uymaları sahihtir.
Mukim (yolcu olmayan) ile seferinin(yolcu) cemaatle namaz kılmaları caizdir. Bu durumda mukimin imam olması daha uygundur. Şayet seferi olan kimse mukim olan cemaate imam olursa, cemaatin yanılmaması için onlara seferi olduğunu söylemesi iyi olur.(2)

CEMAATLE NAMAZA İLİŞKİN ÖNEMLİ MESELELER

Cemaatle kılınan namazda imama uymuş kişilerin namazı, imamın namazına bağlı olduğu için, imamın namazının bozulması durumunda, ona uyanların da namazları bozulur. Dolayısıyla bir rükün veya şartın ihlali gibi bir sebeple imamın namazı bozulacak olursa, imamın o namazı iade etmesi gerektiği gibi cemaatin de iade etmesi gerekir. İmam namazının bozulduğunu fark ettiğinde bu durumu cemaate bildirmelidir.
İmama uyan kişi namazdaki fiilleri yaparken imama uygun davranmak zorunda olup, bu fiilleri imamla birlikte yapması gerekir. Rükû ve secdede imamdan önce başını kaldıramaz, yine rükû ve secdeye imamdan evvel gidemez.
Kıraati sadece imam yapar. İmamın okuması, cemaatin okuması yerine geçer. İmam okurken cemaat susar ve dinler. Açıktan okunan namazlarda, fatihanın bitiminde Âmin der, kıraat dışında okunacak zikir ve teşbihleri kendisi okur.
Cemaat rükûda üç kere "sübhane rabbiyel azim" ve secdede üç kere "sübhane rabbiyel âlâ" demeden imam başını kaldırırsa, cemaat bunları tamamlamaya çalışmadan başını kaldırır.
Birinci oturuşta cemaat "tahiyyatı" bitirmeden imam üçüncü rekâta kalksa, cemaat isterse "tahiyyatı” tamamlar, isterse imama uyarak kalkar. Tahiyyatı okumak vacib olduğu için imama uymak da vaciptir. Cemaat bu iki vacipten hangisini isterse onu yapabilir. Fakat uygun olan imama uymaktır. İmam bayram tekbirlerini, birinci oturuşu, tilavet ve sehiv secdesini ve kunut duasını okumayı terk ederse ona uyanlar da terkeder.
Son oturuşta cemaat tahiyyatı bitirmeden imam selâm verecek olursa, tahiyyatı tamamlayıp sonra selam verir. Eğer tahiyyatı bitirmiş ve geriye salâvat ile dualar kalmışsa bu takdirde imamla beraber selâm vermelidir.
Cemaat son oturuşta "tahiyyatı" okuduktan sonra imamın selâmını beklemeden selam verebilir. Fakat bu davranış, vacib olan imama uymayı terk etmek anlamına geldiği için böyle yapması mekruh olur.(3)

BEŞ ŞEY
VARDIR Kİ İMAM
ONLARI TERK EDERSE;
CEMAATTE İMAMLA
BERABER ONLARI
TERK EDER
1–Bayram tekbirleri
2–Namazın ilk oturuşu
3–Tilavet secdesi
4–Sehiv(yanılma) secdesi
5–Kunut duası. Ancak rükuda imama yetişeceğini kestiren kimse kunutu okur, şayet, imama rükuda yetişemeyeceğine kanaat getirirse kunutu terkeder.

DÖRT ŞEY
VARDIR Kİ BUNLARI
YAPARSA; CEMAAT
İMAMA UYMAZ
1–İmam namazında kasten bir secde ilavesi yaparsa,
2–İmam bayram tekbirlerini fazla alırsa,
3–Cenaze namazında beşinci tekbir alırsa,
4–İmam unutarak beşinci rekâta kalkarsa,
Cemaat bu hallerde imama uymaz. Eğer imam dördüncü rekâtta oturduktan sonra, beşinci rekâta kalkarsa bu beşinci rekâtı secde ile kayıtlamadan dönüp oturarak selâm verirse, cemaat de imamla birlikte selam verir. Şayet imam kalkmış olduğu beşinci rekâtı secde ile kayıtlarsa cemaat kendi başına selâm verir.
Eğer imam dördüncü rekât sonunda oturmadan unutarak beşinci rekâta kalkmış olur da, cemaat tahiyyatı okuyup da selâm verir ve sonra imam beşinci rekâtı secde ile kayıtlarsa hepsinin namazı bozulur.(4)

KADININ KADINA İMAMETİ CAİZ MİDİR?

Kadının kadınlara imam olması cenaze namazı hariç bütün namazlarda mekruhtur. Bununla beraber kadın kadınlara imam olacak olursa, önlerine geçmeyip birinci safın tam ortasında durup kıldırır. Öne geçecek olursa namazları bozulmaz, fakat kadınların yalnız namaz kılmaları daha uygundur.
Kadınların erkeklere imam olmasına gelince hangi şart ve ahvalde olursa olsun kesinlikle caiz değildir. Yani, hiçbir erkek, kadın imama uyamaz.(4)

Cemaatle kılınan namazlarda saf düzeni şöyle olmalıdır.
1. Önce erkekler:
Yetişkin erkeklerin sayısı ne kadar çok olursa olsun imamın arkasındaki ilk safları onlar oluşturmaktadırlar.
2. Sonra erkek çocuklar
3. Sonra da kadınlar
Cemaat halinde kılınan bütün namazlardaki saf düzeninde bu sıra takip edilmelidir. Yani ön saflarda erkekler, sonra çocuklar sonra da kadınlar saf tutmalıdır. Ön saflardan birinde boş yer bulunması halinde, bu boşluklar arkada durması gereken çocuklar ile doldurulabilir. Fakat kadınlar, kesinlikle erkeklerle aynı safta durmamalıdırlar. Kız çocukları da, kadınlar hükmünde oldukları için kadınlarla beraber dururlar.

CEMAATE
KATILMAYA ENGEL
OLAN ÖZÜRLER
1–Felç olmak
2–Topal olmak
3–Yağmur
4–Çamur
5–Şiddetli soğuk
6–Zifiri karanlık
7–Sultandan korkmak
8–Kör olmak.
9–Fakir olup alacaklıdan gizlenmek.
10–Çok yaşlı olmak
11–Hastalık
12–Yolculuğu kasd etmek
13–Nefsinin istek duyduğu yemeğin hazır olması
14–Cemaate gittiği takdirde zarar görecek olan hastaya bakması
15–Gündüz değil de geceleyin rüzgârın şiddeti
16–Fıkıh ilmiyle meşgul olmak.(5)

NAMAZDA
ERKEKLER İLE
KADINLARIN BİR
HİZADA BULUNMASI
Kadınlarla erkeklerin namaz kılarken bir hizada bulunmaları erkeğin namazını ifsad eder. Erkeklerle kadınların bir hizada olmaları belirli şartlarla namazı ifsad eder.(6) Bu şartları şu şekilde sıralayabiliriz:
1–Kadının erkekle aynı hizada kıyam ve rükû gibi bir rükün eda edecek kadar bulunmasıdır. Şayet bir rükündan az olursa namaz bozulmaz.
2–Erkekle aynı hizada bulunan kadın vücud yapısı itibariyle iri ve cinsi münasebete elverişli olmasıdır. Yani, cinsi münasebete elverişli olmayan çok küçük kız çocuğuyla aynı hizada bulunmak namazı bozmaz.
3–Erkek ve kadının her ikisinin rükû ve secdeli bir namazı eda ediyor olmaları gerekir. Mesela, cenaze namazında aynı hizada olmak namazı bozmaz.
4–Eda ettikleri namazda ikisinden her biri aynı imama uymuş olmalıdır.
5–Aynı hizada olan erkek ile kadının arasında herhangi bir engelin bulunmaması yani aralarında bir engel bulunsa namaz bozulmaz.
6–İmamın, arkasındaki kadınlara namaz kıldırmaya niyet etmesi dolayısıyla imam, arkasındaki kadınlara niyet etmemiş olsa kadınla aynı hizada olmaktan dolayı erkeğin namazı bozulmaz.
7–Erkek ile kadının yerleri bir olmalıdır. Bu sebeple bunlardan biri, mesela, mescidin zemininde diğeri de en az bir adam boyu yüksek bir mahfilde, tam birbiri hizasında bir vaziyette bulunarak cemaatle namaz kılsalar bu hizaya gelme namaza mani olmaz.
8–Erkek ile kadının yönleri bir olmalıdır. Bu sebeple Kâbe'i muazzamanın içerisinde her biri başka bir yöne yönelerek cemaatle namaz kılarken aynı hizada bulunsalar bu namazı bozmaz.
9–Kadın veya kız, namazı anlayacak bir halde bulunmalıdır. Dolayısıyla namazın ne olduğunu bilmeyip sadece cemaate uyan deli bir kadının aynı hizaya gelmesi namazı bozmaz.(7)

Dipnotlar:
1–İlmihal İsam c.1 s.250.
2– İlmihal İsam c.1 s.282.
3–Kaynaklarıyla İslam Fıkhı C. Yıldırım c.1. s.296.
4–İslam Fıkhı ve hukuku A. Fikri Yavuz, s.150.
5–Nimeti İslam s. 332 mevkufat c.1 s.185.
6–el-hidaye c.1 s.57.
7–Emanet ve ehliyet, Y. Kerimoğlu c.1 s.246 - İ -ilmihal Bilmen s.181.